بدون شک یکی از مزیت‌های ویژه تحصیل در آلمان، رایگان بود دانشگاه‌های این کشور به خصوص در مقطع دکتری برای تمامی دانشجویان از سراسر جهان است. علاوه‌بر امکان تحصیل رایگان در دانشگاه‌های دولتی آلمان، شهرت و اعتبار این دانشگاه‌ها و همچنین امکان دریافت بورسیه تحصیلی آلمان در مقطع دکتری موجب شده تا تحصیل در این مقطع برای این دانشجویان بسیار محبوب و البته رقابتی باشد. هر چند که هزینه تحصیل در این کشور رایگان است اما دانشجویان برای کاهش هزینه‌های زندگی در حین تحصیل می‌توانند از بورسیه‌های تحصیلی متعددی استفاده کننده که البته بیشتر این بورسیه‌ها بر اساس شایستگی است. در این مطلب نگاهی کوتاه به بورسیه تحصیلی آلمان در مقطع دکتری خواهیم انداخت.

چرا تحصیل دکتری در آلمان؟

دلایل مختلفی برای انتخاب آلمان به عنوان مقصد تحصیلی محبوب برای دانشجویان دکتری وجود دارد. اما دو دلیل اصلی و مهم زیر شاید جواب این سوال باشد:

۱. دانشگاه‌های مطرح

همان‌طور که در مقدمه اشاره شده وجود دانشگاه‌های برتر و طراز اول جهانی یکی از این دلایل است. اخیراً موسسه QS ، یکی از وب‌سایت‌های معتبر و مطرح در زمینه ارزیابی و رتبه‌بندی دانشگاه‌های جهان، رتبه‌بندی جدید خود در سال ۲۰۲۱ را منتشر کرده است که در این میان آلمان با داشتن ۴۵ دانشگاه، دارای مقام دوم در بین کشور‌های اروپایی است. در زیر می‌توانید نام ۲۰ دانشگاه برتر آلمان به همراه رتبه جهانی آن در لیست جدید QS را مشاهد کنید.

  1. دانشگاه فنی مونیخ (رتبه ۵۰)
  2. دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ (رتبه ۶۳)
  3. دانشگاه روپرشت کارلز هایدلبرگ (رتبه ۶۴)
  4. دانشگاه هومبولت برلین (رتبه ۱۱۷)
  5. دانشگاه فرایه برلین (رتبه ۱۳۰)
  6. دانشگاه صنعتی کارلسروهه (رتبه ۱۳۱)
  7. دانشگاه آخن (رتبه ۱۴۵)
  8. دانشگاه فنی برلین (رتبه ۱۴۸)
  9. دانشگاه فنی درسدن (رتبه ۱۷۳)
  10. دانشگاه توبینگن (۱۷۵)
  11. دانشگاه فرایبورگ (رتبه ۱۷۵)
  12. دانشگاه گوتینگن (رتبه ۱۹۵)
  13. دانشگاه هامبورگ ( رتبه ۲۲۸)
  14. دانشگاه بن (رتبه ۲۴۰)
  15. دانشگاه فنی دارمشتات (رتبه ۲۶۷)
  16. دانشگاه کلن (رتبه ۲۸۲)
  17. دانشگاه مانهایم ( رتبه ۳۰۷)
  18. دانشگاه فرانکفورت (رتبه ۳۱۱)
  19. دانشگاه نورنبرگ (رتبه ۳۱۷)
  20. دانشگاه ینا (رتبه ۳۲۳)

۲.دانشگاه‌های رایگان

دانشگاه‌های دولتی آلمان رایگان است زیرا کلیه فعالیت‌های پژوهشی دانشگاه توسط دولت این کشور حمایت می‌شوند. از طرف دیگر، صنعت آلمان یکی دیگر از سرمایه گذاران و حمایت‌کنندگان فعالیت‌های پژوهشی، تحقیقاتی و نوآوری است. در حقیقت بخش صنعت ارتباط تنگاتنگی با موسسات آموزشی و دانشگاه‌های آلمان به خصوص در مقاطع تحصیلات تکمیلی دارد و با دادن فرصت‌های مطالعاتی به دانشجویان در پی ایجاد تحولات کارآمد در این بخش مهم اقتصادی و پیشرفت تکنولوژی است. سومین تامین کننده و سرمایه‌گذار در سیستم آموزشی آلمان، شرکت‌های خصوصی هستند که با تزریق کمک‌های مالی خود به دانشگاه‌ها نقش موثری در سیستم آموزشی آلمان ایفا می‌کنند. برای مثال می‌توان به شرکت‌های Fritz Thyssen و Gerda Henkel اشاره کرد.

اتحادیه اروپا از دیگر حامیان فعالیت‌های پژوهشی در کشور آلمان و دیگر کشور‌های این حوزه است. در واقع این اتحادیه به دنبال راه حل‌هایی برای کاهش تغییرات اقلیمی، جلوگیری از گسترش بیماری‌های واگیردار، غذای سالم و کنترل جمعت زمین کمک‌های خاصی را در نظر گرفته است که به دانشگاه‌های کشور‌های عضو این اتحادیه اعطا می‌کند.

انواع دوره های دکتری در آلمان

برای تحصیل در مقطع دکتری و دریافت بورسیه تحصیلی در این مقطع ابتدا می‌بایست با انواع دکتری در این کشور آشنا شد. دوره دکتری در آلمان به طور کلی به دو نوع تقسیم می‌شود:

  • دوره انفرادی (The traditional PhD): دانشجویان در این دوره باید با راهنمایی فردی متخصص (استاد راهنما) بر روی پروژه تحقیقاتی خود کار کنند. داوطلبان در این دوره، مؤسسه‌ای را برای انجام تحقیقات خود انتخاب می‌کنند که می‌تواند دانشگاه، سازمانی غیر دانشگاهی و یا یک کمپانی آلمانی باشد.
  • دوره ساختاریافته (Structured doctoral programs): دانشجویان در این دوره علاوه بر گذراندن واحدهای درسی باید پایان‌نامه نیز ارائه دهند.

یک سال تحصیلی در آلمان نیز معمولاً به دو نیم‌سال تقسیم می‌شود. تاریخِ دقیق شروع و پایان هر ترم بسته به مؤسسه محل تحصیل متفاوت است اما به غالباً به شرح زیر است:

  • نیم‌سال (ترم) زمستان: شروع این ترم از ۱ اکتبر تا ۳۱ مارس بوده و تعطیلات دو هفته‌ای کریسمس و عید پاک در میان این ترم قرار دارد.
  • نیم‌سال (ترم) تابستان: این ترم از ۱ آپریل شروع می‌شود و تا ۳۰ سپتامبر ادامه دارد. همچنین دانشجویان در این ترم از ماه جولای تا ماه سپتامبر تعطیل هستند.

طول دوره تحصیل در مقطع دکتری در آلمان بسته به اینکه دانشجویان، دوره انفرادی یا ساخترایافته را انتخاب کرده‌اند، متفاوت است. دوره انفرادی به مدت ۴ سال و دوره ساختار یافته به مدت ۳ سال به طول می‌انجامد. همچنین پروسه مقطع دکتری در آلمان با توجه به نوع دوره متفاوت است. به طور کلی هر دو دوره شامل پروژه تحقیقاتی و پایان‌نامه هستند اما با وجود این شباهت‌ها، تفاوت‌هایی نیز دارند. در ادامه به تفاوت‌های موجود در این دو دوره می‌پردازیم:

  • دوره انفرادی: برنامه‌هایی که در این دوره ارائه می‌شود، به صورت مستقل و انعطاف‌پذیرتر از دوره ساختاریافته بوده و ددلاین یا برنامه‌های درسی ِاجباری در این دوره وجود ندارد. همچنین در دوره ساختاریافته تمرکز دانشجویان بر تکمیلِ تحقیق و نوشتن پایان‌نامه است.
  • دوره ساختاریافته: افراد در این دوره باید در کلاس‌های دانشگاه شرکت کنند. در این دوره همچنین دانشجویان بر روی موضوعات تحقیقاتی گسترده‌تری به صورت انفرادی و گروهی (همراه با تیم آموزشی) فعالیت می‌کنند.

اکثریت افراد برای تحصیل در مقطع دکتری، در دوره ساختاریافته شرکت می‌کنند که البته به تازگی جمعیت دانشجویانی که دوره ساختاریافته (به خصوص در زمینه علوم طبیعی و ریاضیات) را برمی‌گزینند، رو به افزایش است.

نظارت بر کار داوطلبان دکتری در آلمان بر عهده سوپروایزر یا همان استادان راهنما است. تعداد سوپروایزرهایی که بر کار دانشجویان نظارت می‌کنند، نیز بسته به نوع دوره انتخابی متفاوت است. افرادی که دوره ساختاریافته را انتخاب می‌کنند باید یک استاد راهنما انتخاب کنند. دانشجویان باید توجه داشته باشند که استادان راهنما تنها نقش راهنمایی را بر عهده دارند و محتوای زیادی را به پروژه آنها اضافه نمی‌کنند. نظارت بر فعالیت دانشجویانی که در دوره ساختاریافته شرکت می‌کنند، بر عهده گروهی از استادان راهنما است و همانطور که مشهود است دانشجویان در این دوره از حمایت و آموزش بیشتری بهره‌مند می‌شوند.

شهریه و بورسیه مقطع دکتری در آلمان

برای تحصیل در مقطع دکتری در آلمان باید با هزینه‌ها و بورسیه‌های مربوطه آشنا شد. تحصیل در مقطع دکتری در آلمان، عموماً برای تمامی دانشجویان (صرف نظر از ملیت) رایگان است اما با این وجود، دانشجویان باید هزینه‌های مربوط به ترم را که مبلغی برابر ۱۵۰ تا ۲۰۰ یورو است، بپردازند. دانشجویان بین‌المللی برای تحصیل در مقطع دکتری با بورسیه‌های متعددی روبرو هستند. برخی از این بورسیه‌‌ها که هزینه مربوط به زندگی را حین تحصیل در آلمان پوشش می‌دهند، عبارتند از:

  • گرنت دانشجویی(Student grant): سوپروایزر و یا همان استاد راهنما، هر ماه برای دریافت گرنت به مبلغ ۱۲۵۰ یورو در ماه از مؤسسه ملی آموزشی آلمان اقدام می‌کنند. (توجه: در این مورد استادان برای دریافت گرنت برای دانشجو در مؤسسه ملی آموزش آلمان نام‌نویسی می‌کنند.)
  • بورسیه دآدِ (DAAD: The German Academic Exchange Service): بورسیه‌ای است که از طرف مؤسسه مبادلات آکادمیک آلمان، به مبلغ ۱۲۰۰ یورو در هر ماه به دانشجویان خارجی که در حال تحصیل در مقطع دکتری هستند، اهدا می‌شود.
  • استیپندیوم پلاس (Stipendium Plus): این بورسیه که توسط گروهی متشکل از ۱۳ سازمان، ایجاد شده است، در هر ماه مبلغی به میزان ۱۳۵۰ یورو برای دانشجویان بین‌المللی در نظر می‌گیرد.

برنامه‌های متعددی برای بورسیه در آلمان وجود دارد که تحصیل در این مقطع را برای دانشجویان بین‌المللی بیش از پیش مناسب می‌کند. افرادی که می‌خواهند برای دوره ساختاریافته اپلای کنند، بهتر است برای دریافت بورسیه نیز اقدام کنند تا در صورت پذیرفته شدن درخواست آنها برای دریافت بورسیه مبلغی به میزان ۱۰۰۰ تا ۱۴۰۰ یورو در ماه به آنها ارائه داده شود.

از دیگر سازمان‌ها و نهادهای غیر دانشجویی که هر ساله کمک‌های مالی به دانشجویان مقطع دکتری اعطا می‌کنند می‌توان به موسسات ( Max Planck Society، Helmholtz Association, Leibniz Association) اشاره کرد. موسسه (The Alexander Von Humboldt Foundation)، موسسه (The German Research Foundation) و فدراسیون انجمن‌های تحقیقات صنعتی آلمان (AiF) از جمله موسسات معتبر و مهم آلمان در زمینه اعطا بورسیه‌های تحصیلی به دانشجویان دوره‌های دکتری هستند.

با توجه به مطالب گفته شده در بالا، جهت دریافت بورسیه تحصیلی از دانشگاه‌های آلمان، موسسات یا شرکت‌های خصوصی می‌بایست به وب‌سایت‌های رسمی آن‌ها مراجعه کنید. برخی از این وب‌سایت‌ها عبارتند از:

  • scholarship pilot website (وب‌سایت مربوط به وزارت آموزش و تحقیقات دولت فدرال آلمان که فهرستی از بورسیه‌های تحصیلی را در اختیار دانشجویان قرار می‌دهد)
  • funding-guide.de (وب‌سایت مربوط به مؤسسه مبادلات آکادمیک آلمان که انواع مختلفی از بورسیه‌های تحصیلی آلمان در مقطع دکتری به دانشجویان معرفی می‌کند)
  • database of Stiftervrband ( معرفی سازمان‌ها و موسساتی که دانشجویان می‌توانند برای دریافت بورسیه در زمینه تحصیلی خاص اقدام کنند)
  • EURAXESS is a scholarships online portal (وب‌سایت در مورد فرصت‌های تحقیقاتی و بورس‌های تحصیلی ارائه شده برای مطالعات دکترا در آلمان)

برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد انواع بورسیه‌های تحصیلی در این کشور می‌توانید به بورسیه های تحصیلی در آلمان مراجعه کنید.

منابع

https://www2.daad.de

https://www.studying-in-germany.org/funding-phd-in-germany